Otilgan ham, surgun qilingan ham bor – O‘zbekiston tarixidagi ilk talaba ayollar haqida bilasizmi?

O‘zbekistonda xotin-qizlarning oliy ta’lim olishi o‘z-o‘zidan paydo bo‘lib qolmagan. Uning ortida ta’qiblarga uchragan, surgun qilingan, ammo o‘z ilmidan voz kechmagan jasur qizlar avlodi turibdi. Sizga chinakam ma’rifat yo‘lini ochib bergan tarixiy talaba ayollar bilan tanishing!

Xayriniso Majidxonova

O‘zbek xotin-qizlari orasidan yetishib chiqqan birinchi ma’rifatparvar va ziyoli shifokorlardan biri. 1922-yilda yuzlab ijtimoiy to‘siqlarga qaramay Germaniyaning Berlin universitetiga tibbiyot yo‘nalishida o‘qishga kiradi. Talabalik yillarida Yevropa tibbiyot sirlarini o‘rganish bilan birga milliy matbuotimizda xotin-qizlarni ilm olishga chorlovchi o‘tkir maqolalar yozgan. Afsuski, vatanga qaytgach qatag‘on siyosati qurboniga aylanib 1938-yilda fojiali tarzda qatl etilgan.

Manzura Sobirova

“Oydin” taxallusi bilan tanilgan bu qiz o‘zbek ayollari huquqlari uchun kurashgan dastlabki jurnalist va yozuvchilardan biri hisoblanadi. U Toshkentdagi Xotin-qizlar ta’lim-tarbiya institutida (Inpros) tahsil olgan. Talabalik davridayoq “Yangi yo‘l” jurnalida ish boshlab, xotin-qizlarni jaholatdan uyg‘otuvchi hikoyalar va she’rlar e’lon qilgan. U butun umrini adabiyotga, ayollar ma’rifatiga bag‘ishlab o‘zbek adabiyoti tarixida yorqin iz qoldirgan.

3. Maryam Sultonmurodova

Xorazmlik qizlar orasidan chiqqan ilk jadid ma’rifatparvari va chet elda tahsil olgan jasur ayol. 1922-yilda boshqa yoshlar qatori u ham Turkiston hukumati ko‘magida Germaniyaning Darmshtadt va Berlin o‘quv yurtlariga o‘qishga yuboriladi. O‘zining talabalik yillarida u nemis tilini mukammal o‘zlashtirib, o‘zbek matbuoti orqali Yevropa ta’lim tizimi haqida vatandoshlariga qimmatli ma’lumotlar yuborib turgan. Qatag‘on yillarida, afsuski, unga ham “xalq dushmani” tamg‘asi bosilgan va umrining ko‘p qismini surgunlarda, og‘ir azoblarda o‘tkazishga majbur bo‘lgan.

4. Zulfiya Umidova

O‘zbekistondagi birinchi ayol shifokor, tibbiyot fanlari doktori sifatida tarixda o‘chmas iz qoldirgan. U O‘zbekiston SSRda yurak-qon tomir kasalliklarining tarqalish xususiyatlarini birinchilardan bo‘lib o‘rgandi. Olim doktorlik dissertatsiyasida Toshkentning issiq iqlimining inson yurak-qon tomir tizimiga taʼsiri va miokard infarkti klinikasi xususiyatlarini o‘rgangan. Ilmiy faoliyati davomida doktor 80 ta maqola yozgan, 32 ta nomzodlik va 3 ta doktorlik dissertatsiyalariga ilmiy rahbarlik qilgan.

5. Xadicha Sulaymonova

O‘zbekiston tarixida huquqshunoslik sohasi bo‘yicha akademik darajasiga yetgan birinchi o‘zbek ayoli hisoblanadi. U 1930-yillarda Toshkent huquqshunoslik institutida (hozirgi TDYU) huquqshunoslik sirlarini o‘rganadi. Talaba bo‘lgan paytlaridayoq huquqiy to‘garaklarda faol qatnashib, jamiyatdagi adolatsizliklarga va ayollar huquqsizligiga qarshi o‘tkir fikrlari bilan ajralib turgan. Keyinchalik u O‘zbekiston Adliya vaziri lavozimigacha ko‘tarilib, mamlakat qonunchiligi hamda ayollar huquqlarini himoya qilish tizimining asoschisiga aylangan.