Talabalar qanday holatlarda akademik qarzdor hisoblanadi?
Oliy ta’limda o‘qiyotgan talabalar uchun eng muhim masalalardan biri — akademik qarzdorlikdir. Ko‘pchilik uni faqat imtihondan yiqilish bilan bog‘laydi. Aslida, amaldagi tartiblarga ko‘ra akademik qarzdorlik bir nechta omillar asosida yuzaga keladi. Bu jarayon aniq huquqiy me’yorlar bilan tartibga solingan.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 31-dekabrdagi 824-son qarori bilan tasdiqlangan kredit-modul tizimi nizomi oliy ta’lim muassasalarida o‘quv jarayonini tashkil etishning asosiy huquqiy asosidir. Ushbu hujjat talabalarni baholash, ularning o‘zlashtirish darajasini aniqlash va akademik jarayonlarni tartibga solishni belgilab beradi.
Akademik qarzdorlik nima degani?
Akademik qarzdorlik — talabaning ma’lum bir fan bo‘yicha belgilangan talablarni bajarmagani, ya’ni o‘sha fan uchun ajratilgan kreditni to‘play olmagan holat.
Kredit-modul tizimida har bir fan alohida baholanadi va uni muvaffaqiyatli yakunlash uchun talaba:
— darslarda muntazam qatnashishi,
— semestr davomida berilgan topshiriqlarni bajarishi,
— nazorat ishlari va imtihonlardan o‘tishi kerak.
Agar shu bosqichlardan biri bajarilmasa, talaba o‘sha fan bo‘yicha qarzdor bo‘lib qoladi.
Akademik qarzdorlik qachon yuzaga keladi?
Amaldagi tartiblarga ko‘ra, talabalar asosan uchta holatda akademik qarzdor hisoblanadi.
1. Davomat past bo‘lganda
Talaba fan bo‘yicha auditoriya mashg‘ulotlarining 25 foizi yoki undan ortig‘ini sababsiz qoldirsa, yakuniy nazoratga kiritilmaydi.
Bu degani, talaba bilimli bo‘lsa ham, darslarga qatnashmaganligi uchun fan bo‘yicha ijobiy baho olish imkoniyatidan mahrum bo‘ladi. Natijada, fan yopilmaydi va qarzdorlik yuzaga keladi.
Shu sababli davomat oliy ta’lim tizimida shunchaki rasmiy talab emas, balki o‘qishning ajralmas qismi hisoblanadi.
2. Semestr davomida yetarli ball to‘planmaganda
Kredit-modul tizimida baholash faqat yakuniy imtihonga bog‘liq emas. Talabaning butun semestr davomida bajargan ishlari, mustaqil topshiriqlar, testlar, amaliy mashg‘ulotlar va faollik ham umumiy natijaga ta’sir qiladi.
Agar talaba ushbu jarayonlarda 60 balldan kam natija ko‘rsatsa, u fan bo‘yicha o‘zlashtirmagan hisoblanadi.
Bu esa shuni anglatadiki, faqat imtihonga tayyorlanish yetarli emas, muntazam ishlash zarur.
3. Imtihondan o‘ta olmaganda
Talaba oraliq nazorat (ON) yoki yakuniy nazorat (YaN) imtihonlaridan 60 balldan kam natija olsa, u fan bo‘yicha qarzdor hisoblanadi.
Biroq tizim talabaga imkoniyat ham beradi. Amaldagi tartibga ko‘ra:
- oraliq nazoratni qayta topshirish uchun 2 martagacha imkon beriladi;
- yakuniy nazoratni ham 1 martagacha topshirish mumkin;
- ayrim hollarda ikkinchi topshirish to‘lov asosida amalga oshiriladi.
Bu imkoniyatlar talabaga o‘z xatolarini tuzatish va fan bo‘yicha kreditni olish imkonini beradi.
Talabalar akademik qarzdorlikni qanday bartaraf qiladi?
Akademik qarzdorlik — bu yakuniy hukm emas. Talabalar uni quyidagi yo‘llar orqali yopishlari mumkin:
Qayta topshirish
Talaba imtihonlarni qayta topshirib, o‘z natijasini yaxshilashi mumkin.
Yozgi semestr
Agar fan yopilmagan bo‘lsa, talaba yozgi ta’til davrida qo‘shimcha o‘qish orqali ushbu fan bo‘yicha kreditni qayta to‘playdi. Bu jarayon odatda qo‘shimcha to‘lov asosida amalga oshiriladi.
Nega bu tizim joriy etilgan?
Kredit-modul tizimi zamonaviy ta’lim yondashuvi bo‘lib, uning asosiy maqsadi:
- talabani doimiy o‘qishga undash,
- bilimni bosqichma-bosqich nazorat qilish,
- faqat imtihonga bog‘liq baholashdan voz kechishdir.
Bu tizim orqali talaba o‘z bilimini muntazam ravishda mustahkamlab boradi.
Talabalar uchun muhim tavsiyalar
Akademik qarzdorlikka tushmaslik uchun quyidagilarga e’tibor qaratish zarur:
- darslarga muntazam qatnashing;
- topshiriqlarni vaqtida bajaring;
- semestr davomida ball yig‘ib boring;
- imtihonni yagona imkoniyat deb qabul qilmang;
- muammolar yuzaga kelsa, kechiktirmay choralar ko‘ring.
Shu sababli muvaffaqiyatli o‘qishning eng to‘g‘ri yo‘li — bu muntazam mehnat, intizom va tizimli yondashuvdir.
